Historia i współczesność Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Katowicach

Początki ewangelicyzmu w Katowicach

Powstanie około 1580 roku osady Katowice wiąże się z ewangelikami – braćmi Boguckimi, kuźnikami, którzy ją założyli, oraz Walentym Roździeńskim, pochodzącym z sąsiedniego Roździenia. W wyniku wojny trzydziestoletniej i kontrreformacji prowadzonej przez Habsburgów ewangelicyzm na Górnym Śląsku został poważnie osłabiony.

W XIX wieku, wraz z rozwojem Katowic, systematycznie rosła liczba ewangelików. W 1865 roku, kiedy Katowice otrzymały prawa miejskie, mieszkało tu 888 wyznawców. Ponieważ nie istniała jeszcze samodzielna parafia, musieli oni uczęszczać na nabożeństwa do kościoła w Chorzowie.

Pierwsze nabożeństwa ewangelickie w Katowicach, odprawiane w języku niemieckim i polskim, odbyły się w Wigilię 1854 roku. Ich miejscem była jedna z hal Huty „Marta”, którą na cele sakralne udostępnił Hubert von Tiele-Winckler. Rozwiązanie to miało jednak charakter tymczasowy. Już w listopadzie 1855 roku przekazano parcelę pod budowę kościoła przy ówczesnej, słabo zagospodarowanej drodze, dzisiejszej ulicy Warszawskiej. Kamień węgielny położono 17 lipca 1856 roku, a uroczyste poświęcenie świątyni odbyło się 29 września 1858 roku.

Kościół Zmartwychwstania Pańskiego był pierwszym murowanym obiektem sakralnym w Katowicach. Początkowo dysponował 304 miejscami siedzącymi, skromnymi organami, jedną wieżą i dzwonnicą.

Wraz z rozwojem miasta szybko przybywało parafian. W 1856 roku ich liczba wynosiła 1 247, a w 1883 roku – już 3 475. Pierwotna świątynia okazała się zbyt mała, dlatego w 1887 roku rozpoczęto jej przebudowę. Nawę przedłużono o 15 metrów, od strony wejścia dobudowano dwie wieżyczki, a organy powiększono.

Kolejna rozbudowa stała się konieczna, gdy w 1898 roku liczba parafian osiągnęła 10 tysięcy. Prace przeprowadzono w latach 1899–1902, nadając kościołowi kształt, który zachował się do dziś. Dobudowano dwa skrzydła boczne, transept i zakrystię, a we wnętrzu powstały empory oraz miejsce dla chóru przy organach. Witraże w prezbiterium, ufundowane przez rodzinę Wincklerów, pochodzą z drugiej połowy XIX wieku.

Rozwój parafii i działalność społeczna

Dynamiczny rozwój parafii przejawiał się nie tylko w rozbudowie kościoła, lecz także w powstawaniu nowych obiektów i organizacji służących lokalnej społeczności.

W latach 1899–1900 przy ulicy Damrota wybudowano dom starców, a w 1908 roku przy ulicy Bankowej powstał duży dom parafialny. W latach 1903–1905 przy ulicy Jagiellońskiej 17 wzniesiono natomiast parafialny dom „Hospic”, w którym organizowano między innymi stacjonarne seminaria przygotowujące pracowników misyjnych do służby w Europie Południowo-Wschodniej.

W tym okresie w Katowicach rozwijały się również liczne stowarzyszenia ewangelickie. Najstarszym z nich była filia Fundacji Gustawa Adolfa, założona w 1857 roku. Jej celem było wspieranie budowy nowych obiektów sakralnych oraz remontów już istniejących. W 1887 roku powstało Ewangelickie Stowarzyszenie Mężczyzn i Młodzieńców, a w 1891 roku – Ewangelickie Stowarzyszenie Niewiast i Panien. W 1899 roku działalność rozpoczęła kolejna organizacja kobieca – Ewangelickie Stowarzyszenie Panien „Marta”.

Przed wybuchem I wojny światowej parafia liczyła już 16 tysięcy wiernych. Rozważano wówczas nawet budowę drugiego kościoła. Parafia prowadziła również powszechne szkoły wyznaniowe w kilku dzielnicach miasta.

Wojna, podział Śląska i lata międzywojenne

Wojna oraz podział Górnego Śląska w 1922 roku przyniosły istotne zmiany w życiu katowickiej wspólnoty. Znaczna część ewangelików wyprowadziła się poza granice Polski, wskutek czego liczba parafian zmniejszyła się do około 6 tysięcy.

Na mocy postanowień Konwencji Genewskiej, zapewniającej przez 15 lat szczególne traktowanie mniejszości narodowych, podczas specjalnego synodu w Pszczynie w 1923 roku utworzono Ewangelicki Kościół Unijny na Polskim Górnym Śląsku. Był to samodzielny Kościół, wyodrębniony z dotychczasowego Pruskiego Kościoła Unijnego, którego władze miały siedzibę w Katowicach.

W parafii katowickiej od zawsze obecni byli zarówno ewangelicy pochodzenia niemieckiego, jak i polskiego. Liczba tych drugich wzrosła do około 2 tysięcy w latach trzydziestych XX wieku. Przybywali wówczas do Katowic wierni ze Śląska Cieszyńskiego i innych regionów Polski, obejmując liczne stanowiska administracyjne i techniczne.

Po wybuchu II wojny światowej parafię włączono do niemieckich struktur organizacyjnych. Podczas zajmowania Katowic przez wojska niemieckie we wrześniu 1939 roku kościół Zmartwychwstania Pańskiego, dzięki swojej wysokiej wieży, stał się jednym z ważnych punktów zbrojnego oporu przeciwko okupantowi. Pamiątką tamtych walk jest mały dzwon w wieży kościoła, przestrzelony pociskiem moździerzowym.

Odbudowa życia parafialnego po II wojnie światowej

Po zakończeniu II wojny światowej parafia katowicka, podobnie jak pozostałe parafie ewangelickie na Górnym Śląsku, została włączona do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego z Konsystorzem w Warszawie. W wyniku wojny liczba jej członków zmniejszyła się do około 1 600 osób.

W 1945 roku, na mocy zarządzenia władz wojewódzkich, kościół przekazano do użytkowania kurii rzymskokatolickiej, która przeznaczyła go na kościół szkolny pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli. Parafianom ewangelickim pozostała jedynie salka konfirmacyjna, mogąca pomieścić niespełna 100 osób.

Świątynię udało się odzyskać 28 czerwca 1947 roku. Pierwsze nabożeństwo po dwuletniej przerwie połączono z uroczystością konfirmacji. Jedną z pierwszych poważniejszych inwestycji powojennych była budowa w 1949 roku nowego ołtarza, przedstawiającego sceny Zmartwychwstania Pańskiego. Jego projekt przygotował artysta rzeźbiarz Artur Cieńciała.

Życie religijne stopniowo wracało do ustalonego rytmu, wyznaczanego przez niedzielne i świąteczne nabożeństwa, szkółki niedzielne, lekcje religii, konfirmacje, próby chóru oraz działalność charytatywną. Ważną rolę w stabilizacji życia wspólnoty odegrała wieloletnia posługa ks. Adama Hławiczki (1908–1995).

W latach 1979–1992 proboszczem parafii był pochodzący z Torunia ks. Ryszard Neuman. W okresie stanu wojennego parafia prowadziła liczne akcje charytatywne, niosąc pomoc zarówno swoim członkom, jak i całemu społeczeństwu zmagającemu się z trudnościami i kryzysem.

Nowe inicjatywy i rozwój ekumenizmu

W latach 1993–2014 proboszczem Parafii Zmartwychwstania Pańskiego był ks. Tadeusz Szurman, który w październiku 2001 roku został wybrany biskupem Diecezji Katowickiej. W tym czasie kościół stał się miejscem wielu ważnych wydarzeń kościelnych o charakterze ogólnopolskim, ekumenicznym i diecezjalnym.

Szczególne znaczenie miało centralne nabożeństwo zorganizowane w Katowicach w 1999 roku z okazji podpisania przez Kościół rzymskokatolicki i Kościół luterański Wspólnej Deklaracji w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Bp Tadeusz Szurman zapoczątkował intensywną współpracę ekumeniczną, którą parafia kontynuuje do dziś.

Ważnym wydarzeniem okazało się również odkrycie dokonane w 1993 roku, podczas remontu plebanii. W piwnicy odnaleziono starodruki, wśród których znajdowała się Biblia Radziwiłłowska, zwana także Biblią Brzeską, wydana w 1563 roku i zaliczana do najcenniejszych zabytków piśmiennictwa polskiego. W 1995 roku poddano ją gruntownej konserwacji. Do dziś pozostaje najcenniejszym starodrukiem w archiwum parafialnym.

Pod kierunkiem bp. Tadeusza Szurmana parafia rozpoczęła także intensywną działalność wydawniczą. W 1996 roku powołano Wydawnictwo „Głos Życia”, dzięki któremu możliwe stało się publikowanie wielu tytułów. Od 2003 roku wydawany jest kwartalnik „Ewangelik”, a działalność wydawnicza obejmuje również teksty rozważań biblijnych wygłaszanych w Radiu Katowice w ramach audycji „Głos życia”.

W 1994 roku powołano Luterańską Redakcję Religijną, odpowiedzialną za przygotowywanie cotygodniowych niedzielnych audycji religijnych w Radiu Katowice.

Rozwijano również działalność diakonijną, czyli służbę na rzecz osób potrzebujących. W tym celu powstało Centrum Diakonijne „Słoneczna Kraina”, mające siedzibę przy ulicy Dudy-Gracza. Uruchomiono także wypożyczalnię sprzętu rehabilitacyjnego oraz punkt wydawania odzieży używanej.

Parafia współcześnie

Obecnie Parafia Ewangelicko-Augsburska w Katowicach gromadzi około 900 wiernych. Jej główne budynki, położone przy ulicy Warszawskiej 18, to kościół Zmartwychwstania Pańskiego oraz plebania.

W latach 2014–czerwiec 2026 funkcję proboszcza parafii, a zarazem zwierzchnika Diecezji Katowickiej, pełnił bp dr Marian Niemiec. Od 6 września 2026 roku nowym proboszczem parafii jest ks. dr Grzegorz Olek.

Parafia prowadzi aktywną działalność duszpasterską i katechetyczną. Obejmuje ona lekcje religii, spotkania młodzieżowe i studenckie, a także studium biblijne. Ważnym elementem życia wspólnoty pozostaje również zaangażowanie w inicjatywy ekumeniczne, służące dialogowi i współpracy między chrześcijanami różnych wyznań.

Szczególnym wydarzeniem w najnowszej historii parafii było centralne nabożeństwo ogólnopolskie, które odbyło się w katowickim kościele 31 października 2017 roku z okazji 500. rocznicy Reformacji.

W listopadzie tego samego roku w świątyni zorganizowano nabożeństwo oraz koncert chóru Largo Cantabile. W wydarzeniu uczestniczyło 37 biskupów reprezentujących 23 Kościoły różnych wyznań z całego świata. Byli oni gośćmi 36. Ekumenicznego Spotkania Biskupów Ruchu Focolari, które odbywało się na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego.

Wśród uczestników znalazł się bp Christian Krause, który w 1999 roku, jako przewodniczący Światowej Federacji Luterańskiej, podpisał Wspólną Deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Wydarzenie to uznawane jest za jeden z najważniejszych momentów dialogu ekumenicznego przełomu XX i XXI wieku.

Historia katowickiej parafii to opowieść o wspólnocie, która przez stulecia zmieniała się wraz z miastem, mierzyła się z konsekwencjami wojen i przemian politycznych, a mimo trudności zachowywała swoją tożsamość. Dziś Parafia Ewangelicko-Augsburska w Katowicach kontynuuje tę tradycję, łącząc troskę o dziedzictwo historyczne z działalnością duszpasterską, społeczną, wydawniczą i ekumeniczną.